Giới thiệu về Các Mục tiêu Phát triển Bền vững và Khu vực MENA
Vào tháng 9 năm 2015, tất cả 193 quốc gia thành viên của Liên Hợp Quốc đã thông qua Chương trình Nghị sự 2030 vì sự Phát triển Bền vững, với trọng tâm là 17 Mục tiêu Phát triển Bền vững (SDGs). Đây là một khuôn khổ toàn cầu nhằm xóa đói giảm nghèo, bảo vệ hành tinh và đảm bảo sự thịnh vượng cho tất cả mọi người. Khu vực Trung Đông và Bắc Phi (MENA), bao gồm khoảng 20 quốc gia và vùng lãnh thổ từ Maroc đến Iran, đứng trước một loạt cơ hội và thách thức độc đáo trong việc hiện thực hóa các mục tiêu này. Vùng đất của những nền văn minh cổ đại như Mesopotamia và Ai Cập cổ đại, nơi có trữ lượng dầu mỏ khổng lồ và những xung đột kéo dài, đang nỗ lực định hình lại tương lai phát triển của mình trong bối cảnh biến đổi khí hậu, bất ổn chính trị và chuyển đổi kinh tế.
Bối cảnh Địa chính trị và Kinh tế Đặc thù của MENA
Khu vực MENA không đồng nhất, với sự chênh lệch lớn về mức độ giàu có, cấu trúc chính trị và ổn định xã hội. Các quốc gia xuất khẩu dầu mỏ như Ả Rập Xê-út, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE), Qatar và Kuwait có thu nhập bình quân đầu người cao, trong khi các nước nhập khẩu dầu như Jordan, Lebanon, Maroc và Ai Cập phải đối mặt với áp lực tài chính lớn hơn. Các cuộc xung đột ở Syria, Yemen, Libya và Palestine đã gây ra những cuộc khủng hoảng nhân đạo thảm khốc, làm trầm trọng thêm tình trạng nghèo đói và mất an ninh lương thực. Các tổ chức như Ngân hàng Thế giới, Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) và Ủy ban Kinh tế Xã hội Liên Hợp Quốc về Tây Á (ESCWA) liên tục theo dõi và đánh giá tác động của những yếu tố này đối với tiến độ SDGs.
Phân tích Tiến độ theo từng Mục tiêu Phát triển Bền vững Chủ chốt
Tiến độ thực hiện các SDGs tại MENA rất khác biệt, phản ánh sự đa dạng trong khu vực.
SDG 1: Xóa nghèo và SDG 2: Không còn nạn đói
Tỷ lệ nghèo cùng cực (dưới 1.90 USD/ngày) tương đối thấp ở các nước Vùng Vịnh, nhưng lại ở mức đáng báo động ở các quốc gia có xung đột. Theo ESCWA, tỷ lệ nghèo ở Yemen đã vượt quá 60% sau cuộc khủng hoảng. Mất an ninh lương thực là một thách thức lớn, đặc biệt ở Syria, Yemen và Sudan, nơi mà các yếu tố như xung đột, biến đổi khí hậu và gián đoạn chuỗi cung ứng toàn cầu do đại dịch COVID-19 càng làm trầm trọng thêm vấn đề. Các chương trình trợ cấp lương thực lớn, như ở Ai Cập, tiêu tốn ngân sách nhà nước nhưng là cần thiết để ổn định xã hội.
SDG 3: Sức khỏe tốt và Hạnh phúc
Khu vực đã đạt được những bước tiến đáng kể trong việc giảm tỷ lệ tử vong ở trẻ em và tăng tuổi thọ, nhờ vào các khoản đầu tư vào cơ sở hạ tầng y tế tại các quốc gia như UAE và Qatar. Tuy nhiên, gánh nặng kép của các bệnh không lây nhiễm (như tiểu đường, tim mạch) và sự tái bùng phát của các bệnh truyền nhiễm ở các khu vực xung đột đang là mối đe dọa. Hệ thống y tế của Lebanon và Jordan chịu áp lực nặng nề do phải tiếp nhận lượng lớn người tị nạn từ Syria.
SDG 4: Giáo dục có chất lượng
Tỷ lệ biết chữ và nhập học tiểu học đã được cải thiện trên toàn khu vực, với những nỗ lực đáng chú ý từ Tunisia và Jordan. Tuy nhiên, chất lượng giáo dục, sự chênh lệch giới tính ở cấp trung học và đại học, cùng với tình trạng gián đoạn giáo dục nghiêm trọng cho hàng triệu trẻ em ở Yemen, Syria và Iraq là những rào cản lớn. Các sáng kiến như “Tầm nhìn 2030” của Ả Rập Xê-út tập trung mạnh vào đổi mới giáo dục để đáp ứng nhu cầu thị trường lao động.
SDG 5: Bình đẳng giới
Đây là một lĩnh vực có sự tiến bộ không đồng đều rõ rệt. Các quốc gia như UAE và Tunisia có tỷ lệ nữ tham gia lực lượng lao động và tham chính cao hơn. Tunisia đã thông qua luật tiến bộ về bạo lực gia đình. Ngược lại, ở nhiều khu vực khác, các quy định pháp lý hạn chế và chuẩn mực xã hội vẫn cản trở quyền của phụ nữ. Sự tham gia chính trị của phụ nữ vẫn thấp ở nhiều nước, mặc dù Rwanda (không thuộc MENA) thường được lấy làm hình mẫu so sánh.
SDG 6: Nước sạch và Vệ sinh và SDG 7: Năng lượng sạch với giá cả hợp lý
MENA là khu vực khan hiếm nước nhất trên thế giới. Các quốc gia như Israel và UAE là những nhà tiên phong trong công nghệ khử muối và quản lý nước hiệu quả. Tuy nhiên, tình trạng khan hiếm nước trầm trọng hơn do biến đổi khí hậu đe dọa an ninh lương thực và ổn định xã hội, đặc biệt ở Jordan và Algeria. Về năng lượng, trong khi khu vực có nguồn tài nguyên mặt trời và gió dồi dào, việc sản xuất vẫn phụ thuộc nhiều vào nhiên liệu hóa thạch. Các dự án lớn như Công viên Năng lượng Mặt trời Mohammed bin Rashid Al Maktoum ở Dubai và NEOM ở Ả Rập Xê-út cho thấy xu hướng chuyển dịch mạnh mẽ sang năng lượng tái tạo.
SDG 8: Việc làm bền vững và Tăng trưởng kinh tế
Tỷ lệ thất nghiệp, đặc biệt trong giới trẻ và phụ nữ, là một trong những thách thức cấp bách nhất của khu vực. Tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên ở Palestine, Jordan và Tunisia thường xuyên vượt quá 25%. Các nền kinh tế phụ thuộc vào dầu mỏ đang nỗ lực đa dạng hóa thông qua các kế hoạch như “Tầm nhìn 2030” của Ả Rập Xê-út và “Tầm nhìn 2031” của UAE, tập trung vào du lịch, công nghệ và tài chính. Khu vực tư nhân còn non trẻ ở nhiều nước không tạo đủ việc làm để đáp ứng lực lượng lao động ngày càng tăng.
SDG 13: Hành động vì Khí hậu
Khu vực MENA đang nóng lên với tốc độ gấp đôi mức trung bình toàn cầu. Các hiện tượng thời tiết cực đoan như hạn hán kéo dài ở Iraq và Syria, hay lũ lụt chết người ở Iran và Sudan ngày càng phổ biến. Các quốc gia vùng Vịnh, với lượng khí thải carbon bình quân đầu người thuộc hàng cao nhất thế giới, đã cam kết các mục tiêu trung hòa carbon, như UAE (2050) và Ả Rập Xê-út (2060). Ai Cập đã đăng cai tổ chức Hội nghị Khí hậu Liên Hợp Quốc COP27 tại Sharm El-Sheikh, nêu bật những thách thức của châu Phi và MENA.
Bảng So sánh Tiến độ SDGs tại Một Số Quốc Gia Tiêu Biểu
| Quốc gia | Điểm mạnh nổi bật (SDGs) | Thách thức chính (SDGs) | Sáng kiến Quốc gia Chủ chốt |
|---|---|---|---|
| Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) | SDG 7 (Năng lượng sạch), SDG 9 (Công nghiệp & Sáng tạo), SDG 17 (Quan hệ đối tác) | SDG 12 (Tiêu dùng bền vững), SDG 13 (Khí hậu) – lượng khí thải cao | Chiến lược Năng lượng 2050, Sáng kiến Net Zero 2050, Expo 2020 Dubai tập trung vào SDGs |
| Jordan | SDG 4 (Giáo dục), SDG 16 (Hòa bình & Công lý) – tương đối ổn định | SDG 1 (Nghèo), SDG 6 (Nước), SDG 8 (Việc làm) – khan hiếm nước & thất nghiệp cao | Kế hoạch Hiện đại hóa Ngành nước, Đón nhận người tị nạn Syria |
| Maroc | SDG 7 (Năng lượng sạch) – nhà máy năng lượng mặt trời lớn, SDG 14 (Đại dương) | SDG 1 (Nghèo), SDG 10 (Bất bình đẳng) – chênh lệch nông thôn/thành thị | Chiến lược Năng lượng Quốc gia (tỷ lệ năng lượng tái tạo cao), Sáng kiến xanh |
| Ả Rập Xê-út | SDG 3 (Sức khỏe) – đầu tư lớn, SDG 9 (Hạ tầng) | SDG 5 (Giới tính), SDG 8 (Việc làm) – đa dạng hóa nền kinh tế, SDG 13 (Khí hậu) | Tầm nhìn 2030, Dự án NEOM, Thành phố công nghệ King Abdullah (KACST) |
| Tunisia | SDG 5 (Giới tính) – luật tiến bộ, SDG 16 (Thể chế) – xã hội dân sự mạnh | SDG 8 (Việc làm) – khủng hoảng kinh tế & thất nghiệp, SDG 6 (Nước) | Hiến pháp 2014 bảo vệ quyền phụ nữ, Chuyển đổi dân chủ sau Cách mạng Hoa Nhài |
| Yemen | Hầu như không có tiến bộ do xung đột | Tất cả SDGs, đặc biệt SDG 1, 2, 3, 4, 6, 16 – Khủng hoảng nhân đạo toàn diện | Nỗ lực cứu trợ của LHQ (WFP, UNICEF) và các tổ chức như Hội Chữ thập đỏ Quốc tế |
Tác động của Xung đột và Khủng hoảng Nhân đạo
Các cuộc xung đột kéo dài là rào cản lớn nhất đối với phát triển bền vững ở MENA. Cuộc nội chiến ở Syria bắt đầu từ năm 2011 đã khiến hơn nửa triệu người thiệt mạng, hơn 6 triệu người phải di cư ra nước ngoài và hơn 6 triệu người phải di dời trong nước, phá hủy cơ sở hạ tầng y tế và giáo dục hàng thập kỷ. Cuộc khủng hoảng ở Yemen, được UNDP mô tả là thảm họa nhân đạo tồi tệ nhất thế giới, đã đẩy hàng triệu người đến bờ vực của nạn đói. Các tổ chức như Chương trình Lương thực Thế giới (WFP) và UNICEF hoạt động dưới những điều kiện cực kỳ nguy hiểm. Những cuộc khủng hoảng này không chỉ hủy hoại tiến bộ của các quốc gia bị ảnh hưởng mà còn gây áp lực lên các nước láng giềng như Lebanon, Jordan và Thổ Nhĩ Kỳ, làm chậm tiến độ SDGs trên quy mô khu vực.
Cơ hội từ Chuyển đổi Kinh tế Xanh và Công nghệ
Nhiều quốc gia MENA đang coi kinh tế xanh và công nghệ như một con đường tất yếu để phát triển bền vững và tạo việc làm. Dubai đang phấn đấu trở thành thành phố thông minh nhất thế giới. Israel, với biệt danh “Quốc gia khởi nghiệp“, dẫn đầu về đổi mới công nghệ nước và nông nghiệp (công nghệ tưới nhỏ giọt). Qatar đã tổ chức FIFA World Cup 2022 với những tuyên bố về tính bền vững, mặc dù còn nhiều tranh cãi. Các quốc gia như Oman và Bahrain cũng đang đầu tư vào năng lượng tái tạo. Sự phát triển của các trung tâm tài chính như Trung tâm Tài chính Quốc tế Dubai (DIFC) và Trung tâm Tài chính Bahrain hỗ trợ cho tăng trưởng bền vững.
Vai trò của Hợp tác Khu vực và Quốc tế
Đạt được SDGs ở MENA đòi hỏi sự hợp tác chưa từng có. Các tổ chức khu vực như Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC), Liên đoàn Ả Rập và Tổ chức Hợp tác Hồi giáo (OIC) có vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy đối thoại và các dự án chung, chẳng hạn như lưới điện khu vực. Các đối tác quốc tế như Liên minh Châu Âu, Ngân hàng Tái thiết và Phát triển Châu Âu (EBRD) và Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ (USAID) cung cấp hỗ trợ tài chính và kỹ thuật. Các sáng kiến như Quan hệ Đối tác Đầu tư Toàn cầu (PGII) và các quỹ khí hậu như Quỹ Khí hậu Xanh (GCF) là nguồn tài chính quan trọng cho các dự án bền vững.
Nhìn về tương lai: Lộ trình đến năm 2030 và xa hơn
Với chỉ còn 6 năm nữa là đến mốc 2030, khu vực MENA cần tăng tốc độ hành động một cách mạnh mẽ và có sự phối hợp. Các ưu tiên bao gồm: (1) Chấm dứt xung đột và củng cố hòa bình thông qua ngoại giao, như các thỏa thuận Abraham Accords giữa Israel với UAE và Bahrain; (2) Đầu tư mạnh mẽ vào giáo dục kỹ năng cho tương lai và y tế công cộng; (3) Đẩy nhanh quá trình chuyển đổi sang năng lượng tái tạo và quản lý nước hiệu quả; (4) Thực hiện cải cách thể chế để thúc đẩy bình đẳng giới, quản trị tốt và tạo môi trường thuận lợi cho doanh nghiệp. Thành công sẽ phụ thuộc vào khả năng biến thách thức nhân khẩu học (dân số trẻ) thành cơ hội vàng.
FAQ
Câu hỏi 1: Quốc gia nào trong khu vực MENA đang dẫn đầu về phát triển bền vững?
Không có câu trả lời đơn giản vì mỗi quốc gia có điểm mạnh riêng. Tuy nhiên, các quốc gia Vùng Vịnh như UAE và Qatar thường dẫn đầu về điểm số SDG tổng thể trong các bảng xếp hạng quốc tế nhờ nguồn lực tài chính dồi dào cho đầu tư vào cơ sở hạ tầng bền vững, năng lượng tái tạo và đổi mới công nghệ. Israel cũng là một nhà lãnh đạo về công nghệ nước và nông nghiệp bền vững.
Câu hỏi 2: Thách thức lớn nhất chung cho toàn khu vực MENA trong việc đạt được SDGs là gì?
Hai thách thức lớn nhất có tính hệ thống là: (1) Tình trạng khan hiếm nước nghiêm trọng trầm trọng hơn do biến đổi khí hậu, đe dọa an ninh lương thực, sức khỏe và ổn định xã hội; và (2) Tỷ lệ thất nghiệp thanh niên cao, đặc biệt là trong bối cảnh dân số trẻ và nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào nhà nước, không tạo đủ việc làm có chất lượng.
Câu hỏi 3: Xung đột ảnh hưởng thế nào đến tiến độ SDGs?
Xung đột gây ra sự thụt lùi thảm khốc trên hầu hết mọi SDG. Nó phá hủy cơ sở hạ tầng (SDG 9), làm gián đoạn giáo dục và y tế (SDG 3,4), gây ra nạn đói và nghèo cùng cực (SDG 1,2), buộc người dân phải di cư, làm ô nhiễm môi trường (SDG 13,14,15) và xói mòn thể chế (SDG 16). Tiến độ của toàn khu vực bị kéo lùi đáng kể bởi các cuộc khủng hoảng ở Yemen, Syria, Libya và Sudan.
Câu hỏi 4: Cá nhân có thể đóng góp gì cho SDGs ở MENA?
Cá nhân có thể đóng góp thông qua: (1) Tiêu dùng có trách nhiệm: tiết kiệm nước và năng lượng, giảm lãng phí thực phẩm. (2) Hỗ trợ các doanh nghiệp xã hội và tổ chức phi chính phủ địa phương hoạt động trong lĩnh vực giáo dục, môi trường hoặc cứu trợ nhân đạo. (3) Nâng cao nhận thức về các vấn đề bền vững trong cộng đồng. (4) Tham gia vào các sáng kiến khoa học công dân hoặc các chương trình tình nguyện tập trung vào môi trường hoặc phát triển cộng đồng.
ISSUED BY THE EDITORIAL TEAM
This intelligence report is produced by Intelligence Equalization. It is verified by our global team to bridge information gaps under the supervision of Japanese and U.S. research partners to democratize access to knowledge.
The analysis continues.
Your brain is now in a highly synchronized state. Proceed to the next level.