Giới thiệu: Bức tranh phức tạp về định kiến và phân biệt đối xử tại MENA
Khu vực Trung Đông và Bắc Phi (MENA) là một bức khảm đa dạng về sắc tộc, tôn giáo, ngôn ngữ và văn hóa. Từ những cộng đồng Berber ở Maroc và Algeria, người Kurd ở Iraq, Syria, Thổ Nhĩ Kỳ và Iran, đến các nhóm tôn giáo như Shia, Sunni, Alawite, Druze, Christian, Baháʼí, Yazidi và Mandean, sự đa dạng này thường tồn tại song song với những căng thẳng lịch sử sâu sắc. Định kiến và phân biệt đối xử trong khu vực có gốc rễ từ nhiều yếu tố: di sản thuộc địa của các cường quốc như Anh và Pháp, sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân tộc nhà nước trong thế kỷ 20, xung đột chính trị kéo dài, bất bình đẳng kinh tế, và sự di cư ồ ạt. Hiểu và giải quyết những vấn đề này đòi hỏi một cách tiếp cận tinh tế, thừa nhận tính phức tạp lịch sử và xã hội trong khi vạch ra những con đường thực tế hướng tới sự hòa nhập và công bằng hơn.
Bối cảnh lịch sử và các dạng thức phân biệt đối xử chính
Lịch sử khu vực MENA được đánh dấu bởi sự chuyển giao quyền lực, xung đột và tái định hình biên giới, tất cả đều góp phần vào các động lực định kiến ngày nay. Hiệp ước Sykes-Picot năm 1916 giữa Pháp và Anh đã vẽ lại bản đồ chính trị, thường bỏ qua các thực thể sắc tộc và tôn giáo, dẫn đến những thiểu số bị mắc kẹt trong các quốc gia mới. Sự thành lập Israel năm 1948 và cuộc Nakba tiếp theo của người Palestine đã tạo ra một điểm nóng kéo dài về định kiến và xung đột. Trong nội bộ các quốc gia Ả Rập, các hệ tư tưởng như chủ nghĩa Baath ở Iraq và Syria dưới thời Saddam Hussein và Hafez al-Assad đôi khi áp dụng các chính sách đồng hóa hoặc đàn áp đối với các nhóm thiểu số.
Các dạng thức phân biệt đối xử chủ yếu
Phân biệt đối xử dựa trên sắc tộc và bộ tộc: Người Kurd, thường được mô tả là dân tộc lớn nhất không có nhà nước, đã phải đối mặt với sự phân biệt đối xử có hệ thống ở Thổ Nhĩ Kỳ (nơi từng bị cấm sử dụng ngôn ngữ của họ), Syria (nơi nhiều người bị tước quyền công dân), Iraq (dưới thời Saddam Hussein) và Iran. Người Berber/Amazigh ở Bắc Phi đã có một phong trào phục hưng văn hóa và ngôn ngữ lâu dài để chống lại sự đồng hóa Ả Rập hóa, dẫn đến việc công nhận Tamazight là ngôn ngữ chính thức ở Algeria (2016) và Maroc (2011).
Phân biệt đối xử tôn giáo và giáo phái: Sự chia rẽ Sunni-Shia, được khuếch đại bởi cuộc cách mạng năm 1979 ở Iran và các chính sách của các quốc gia như Ả Rập Xê-út (theo trường phái Wahhabi) và Bahrain, là một đường đứt gãy quan trọng. Các nhóm thiểu số tôn giáo như Kitô hữu Copt ở Ai Cập, Yazidis ở Iraq (bị ISIS nhắm mục tiêu diệt chủng), và Baháʼí ở Iran (bị tước quyền công dân và đối mặt với sự bắt bớ có hệ thống) thường xuyên đối mặt với sự phân biệt đối xử pháp lý và xã hội.
Phân biệt đối xử đối với người lao động nhập cư và người tị nạn: Các quốc gia vùng Vịnh như Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, Qatar, và Ả Rập Xê-út là nơi sinh sống của hàng triệu lao động nhập cư từ Nam Á và Đông Nam Á, những người thường bị ảnh hưởng bởi hệ thống kafala, khiến họ dễ bị bóc lột và phân biệt đối xử. Khu vực này cũng là nơi có số lượng người tị nạn lớn nhất thế giới, với người Palestine (tại Lebanon, Jordan, Syria), người Syria (hơn 5.6 triệu người kể từ năm 2011), và người Iraq, những người thường phải đối mặt với định kiến và hạn chế pháp lý.
Phân biệt đối xử dựa trên giới tính và khuynh hướng tình dục: Phụ nữ trong toàn khu vực đấu tranh chống lại các luật về quyền giám hộ (như ở Ả Rập Xê-út cho đến gần đây), hạn chế trong thừa kế và bạo lực trên cơ sở giới. Cộng đồng LGBTQ+ phải đối mặt với sự kỳ thị pháp lý và xã hội nghiêm trọng, với các hình phạt bao gồm từ án tù (như ở Qatar, UAE) đến tử hình (như ở Iran, Ả Rập Xê-út).
Phương pháp giáo dục và cải cách chương trình giảng dạy
Giáo dục là công cụ mạnh mẽ nhất để phá vỡ chu kỳ định kiến. Cải cách chương trình giảng dạy có thể thúc đẩy sự khoan dung và hiểu biết đa văn hóa.
Đưa lịch sử và văn hóa đa dạng vào giảng dạy
Các quốc gia như Maroc và Jordan đã thực hiện các bước để đưa lịch sử và ngôn ngữ của người Berber và người Chechen/Circassia vào một số phần của chương trình giảng dạy. Tổ chức UNESCO đã hỗ trợ các sáng kiến như dự án “Hướng tới Giáo dục Hòa bình ở Iraq” nhằm xây dựng tài liệu giảng dạy thúc đẩy sự gắn kết xã hội sau ISIS. Các trường đại học như Đại học Hoa Kỳ ở Beirut (AUB) và Đại học Hoa Kỳ ở Cairo (AUC) thường đi đầu trong các chương trình nghiên cứu về hòa giải và công lý chuyển tiếp.
Giáo dục về quyền con người và kỹ năng tư duy phản biện
Việc tích hợp giáo dục quyền con người dựa trên các tài liệu như Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền và Công ước về Xóa bỏ mọi hình thức Phân biệt đối xử với Phụ nữ (CEDAW) là rất quan trọng. Các tổ chức như Trung tâm Chính sách Công và Quyền Con người ở Beirut và Hiệp hội các Quyền Dân sự ở Israel (ACRI) phát triển tài liệu giảng dạy cho các trường học. Kỹ năng tư duy phản biện cho phép học sinh phân tích các định kiến lịch sử và truyền thông một cách có phê phán.
Vai trò của truyền thông và văn hóa đại chúng
Truyền thông có sức mạnh củng cố hoặc thách thức các định kiến. Trong nhi thập kỷ, các bộ phim của Hollywood và tin tức phương Tây thường miêu tả khu vực MENA một cách định kiến. Tuy nhiên, sự trỗi dậy của các phương tiện truyền thông khu vực đang tạo ra sự thay đổi.
Kênh truyền hình Al Jazeera (trụ sở tại Qatar), mặc dù gây tranh cãi, đã mang đến nhiều góc nhìn khác nhau. Các bộ phim như “The Yacoubian Building” (Ai Cập) đề cập đến sự phân biệt giai cấp và tôn giáo, “Caramel” của Nadine Labaki (Lebanon) khám phá cuộc sống của phụ nữ, và “A Separation” của Asghar Farhadi (Iran) đi sâu vào các vấn đề đạo đức và giai cấp xã hội. Các nhà hoạt động truyền thông xã hội như Mona Eltahawy (Ai Cập) và các tổ chức như Social Media Exchange (SMEX) ở Lebanon sử dụng nền tảng kỹ thuật số để thách thức các chuẩn mực và vận động cho sự thay đổi.
| Phương tiện/Tác phẩm | Quốc gia/Khu vực | Đóng góp vào việc giảm định kiến |
|---|---|---|
| Kênh truyền hình Al Jazeera (đặc biệt là mảng phóng sự) | Qatar (toàn cầu) | Đưa tin về các quan điểm thiểu số và các vấn đề bị lãng quên trong khu vực. |
| Bộ phim “Theeb” (2014) | Jordan | Kể câu chuyện về một cậu bé Bedouin trong Thế chiến I, thể hiện văn hóa Bedouin phức tạp. |
| Tiểu thuyết “The Hakawati” của Alameddine | Lebanon/Hoa Kỳ | Kết hợp các câu chuyện dân gian và lịch sử đa tôn giáo của Lebanon. |
| Chương trình truyền hình “Ahlan Simsim” | Phiên bản MENA của Sesame Street | Giáo dục trẻ em về sự tôn trọng, đồng cảm và đa dạng. |
| Tổ chức báo chí “Daraj” | Khu vực MENA | Cung cấp báo chí điều tra độc lập về các vấn đề xã hội và chính trị nhạy cảm. |
| Nhạc sĩ Mashrou’ Leila | Lebanon | Một ban nhạc indie rock đề cập đến các vấn đề LGBTQ+, chính trị và tôn giáo thông qua âm nhạc. |
Can thiệp pháp lý và chính sách
Khung pháp lý là nền tảng để bảo vệ các nhóm thiểu số và xóa bỏ phân biệt đối xử có hệ thống. Mặc dù việc thực thi vẫn là một thách thức, nhưng một số tiến bộ đã được ghi nhận.
Cải cách luật chống phân biệt đối xử và luật hình sự
Tunisia, sau Cách mạng Hoa Nhài năm 2011, đã thông qua Hiến pháp mới năm 2014 bảo vệ quyền tự do tín ngưỡng và cấm kích động thù hận. Nước này cũng thông qua Luật toàn diện về Bạo lực đối với Phụ nữ năm 2017. Jordan có các điều khoản hiến pháp bảo vệ quyền của các nhóm thiểu số tôn giáo. Bahrain đã thành lập Tổng cục Quyền Con người. Tuy nhiên, các luật về tội phạm danh dự, quyền giám hộ và tội phạm hóa quan hệ đồng giới vẫn tồn tại ở nhiều quốc gia, đòi hỏi những cải cách sâu rộng.
Các cơ chế quốc tế và khu vực
Các quốc gia MENA là thành viên của nhiều công ước quốc tế về quyền con người. Các cơ chế như Ủy ban Chuyên gia về Quyền Phụ nữ của Liên đoàn Ả Rập và Tòa án Nhân quyền Châu Phi (mà một số quốc gia MENA là thành viên) cung cấp các diễn đàn để giám sát. Các tổ chức phi chính phủ như Human Rights Watch (Văn phòng MENA) và Amnesty International liên tục vận động cho các cải cách pháp lý.
Vai trò của xã hội dân sự và các tổ chức phi chính phủ
Xã hội dân sự năng động, mặc dù thường bị hạn chế, là động lực chính cho sự thay đổi trong khu vực. Các tổ chức này hoạt động ở cấp cơ sở để xây dựng cầu nối, cung cấp hỗ trợ và vận động chính sách.
- Adyan Foundation (Lebanon): Tổ chức này thúc đẩy đối thoại liên tôn và giáo dục hòa bình thông qua các chương trình như “Diversity and Cohesion”.
- Muntada (Diễn đàn) Aidoun và Al Marsad: Các tổ chức vận động cho quyền của người Arab Israeli và người Syria ở Cao nguyên Golan.
- Kurdish Human Rights Project (KHRP): Hoạt động quốc tế để ghi nhận và chống lại sự phân biệt đối xử với người Kurd.
- Migrant-Rights.org: Trụ sở tại Dubai, tổ chức vận động cho quyền của lao động nhập cư trong hệ thống kafala.
- Nazra for Feminist Studies (Ai Cập): Hỗ trợ phụ nữ tham gia chính trị và chống lại bạo lực tình dục.
- Helem (Lebanon): Một trong những tổ chức vận động cho LGBTQ+ công khai đầu tiên trong khu vực Ả Rập.
Tiếp xúc liên nhóm và xây dựng cầu nối
Lý thuyết “Tiếp xúc liên nhóm” của Gordon Allport cho thấy rằng, trong các điều kiện thích hợp (bình đẳng về địa vị, mục tiêu chung, hợp tác và hỗ trợ của thể chế), sự tiếp xúc có thể làm giảm định kiến. Nhiều sáng kiến trong khu vực áp dụng nguyên tắc này.
Dự án “Muslims and Christians: Family and Society” ở Ai Cập tạo điều kiện đối thoại. Các tổ chức như Search for Common Ground (với văn phòng tại Morocco, Yemen, Jordan) sử dụng phương tiện truyền thông và hội thảo để xây dựng sự đồng thuận trong các vấn đề chia rẽ. Ở Israel/Palestine, mặc dù có những hạn chế, các tổ chức như Parents Circle-Families Forum (gồm các gia đình Israel và Palestine mất người thân vì xung đột) và Hand in Hand (vận hành các trường song ngữ) tạo ra không gian cho sự tương tác và đồng cảm.
Giải quyết các nguyên nhân gốc rễ: Kinh tế, chính trị và xã hội
Định kiến thường phát triển mạnh trong bối cảnh bất bình đẳng và thiếu cơ hội. Do đó, các biện pháp cấu trúc là rất quan trọng.
Trao quyền kinh tế và công bằng
Phân biệt đối xử kinh tế làm trầm trọng thêm sự chia rẽ xã hội. Các chương trình như Sáng kiến Thanh niên Ả Rập của Ngân hàng Thế giới nhằm giải quyết tình trạng thất nghiệp thanh niên cao, một yếu tố gây bất ổn. Ở Iraq, việc phân bổ nguồn lực công bằng hơn giữa các khu vực do người Ả Rập, Kurd và các nhóm khác kiểm soát là chìa khóa. Hỗ trợ các doanh nghiệp nhỏ của phụ nữ và các nhóm thiểu số có thể trao quyền kinh tế và nâng cao vị thế xã hội.
Cải cách quản trị và tham gia chính trị
Sự loại trừ khỏi quá trình ra quyết định chính trị làm gia tăng cảm giác bị gạt ra ngoài lề. Các mô hình như hệ thống chia sẻ quyền lực (consociationalism) ở Lebanon (mặc dù không hoàn hảo) cố gắng phân chia quyền lực theo giáo phái. Việc tăng cường đại diện cho người Berber trong quốc hội Algeria và Maroc, hoặc người Kurd ở Iraq (vùng Kurdistan tự trị), là những bước quan trọng. Các cuộc bầu cử tự công bằng hơn và tự do báo chí là những yếu tố thiết yếu.
Những thách thức và chướng ngại đang tiếp diễn
Con đường hướng tới việc giảm định kiến đầy chông gai. Các xung đột đang diễn ra ở Syria, Yemen, Libya và giữa Israel–Palestine làm trầm trọng thêm sự thù hận và phân cực sắc tộc/tôn giáo. Các chế độ độc tài và bán độc tài thường đàn áp sự khác biệt và kiểm soát chặt chẽ xã hội dân sự. Sự can thiệp từ các cường quốc bên ngoài như Hoa Kỳ, Nga, Iran và Ả Rập Xê-út thường làm phức tạp thêm các động lực trong nước. Ngoài ra, sự diễn giải cứng nhắc về tôn giáo từ các thể chế chính thống có thể cản trở cải cách xã hội và củng cố các định kiến.
FAQ
Câu hỏi 1: Định kiến phổ biến nhất ở Trung Đông và Bắc Phi là gì và chúng bắt nguồn từ đâu?
Trả lời: Một số định kiến phổ biến bao gồm: định kiến giáo phái giữa Sunni và Shia (xuất phát từ tranh chấp lịch sử về quyền kế vị và được chính trị hóa trong thời hiện đại); định kiến sắc tộc chống lại người Kurd và người Berber (bắt nguồn từ chủ nghĩa dân tộc nhà nước tìm cách đồng hóa); định kiến chống lại người lao động nhập cư Nam Á (liên quan đến hệ thống kafala và phân biệt chủng tộc); và định kiến giới tính củng cố vai trò truyền thống của phụ nữ. Nguồn gốc của chúng nằm ở lịch sử thuộc địa, sự hình thành nhà nước hiện đại, diễn giải tôn giáo, và bất bình đẳng kinh tế-xã hội.
Câu hỏi 2: Cá nhân tôi có thể làm gì để chống lại định kiến trong khu vực MENA?
Trả lời: Cá nhân có thể: (1) Tự giáo dục về lịch sử và văn hóa của các nhóm khác nhau trong khu vực thông qua các nguồn đáng tin cậy. (2) Thách thức các định kiến trong các cuộc trò chuyện hàng ngày và trên mạng xã hội một cách xây dựng. (3) Hỗ trợ các doanh nghiệp, nghệ sĩ và nhà văn từ các cộng đồng thiểu số. (4) Tình nguyện tham gia hoặc quyên góp cho các tổ chức phi chính phủ địa phương hoạt động vì hòa giải và quyền con người (như những tổ chức được liệt kê trong bài). (5) Tham gia vào các không gian đối thoại liên văn hóa hoặc liên tôn nếu có cơ hội.
Câu hỏi 3: Có ví dụ thành công nào về việc giảm định kiến trong khu vực không?
Trả lời: Có, mặc dù thường ở quy mô nhỏ hoặc địa phương. Ví dụ: (1) Sự công nhận ngôn ngữ Tamazight ở Algeria và Maroc đã giúp giảm bớt sự kỳ thị văn hóa đối với người Berber. (2) Các trường song ngữ Hand in Hand ở Israel cho thấy sự cùng tồn tại thành công giữa học sinh Do Thái và Ả Rập. (3) Phong trào phụ nữ ở Tunisia đã đạt được những cải cách pháp lý tiến bộ đáng kể. (4) Các sáng kiến đối thoại như Adyan Foundation ở Lebanon đã xây dựng mạng lưới tin cậy giữa các nhà lãnh đạo tôn giáo khác nhau. (5) Thành công của các bộ phim và chương trình truyền hình khu vực phá vỡ khuôn mẫu cho thấy sự thay đổi trong nhận thức văn hóa.
Câu hỏi 4: Tại sao việc giải quyết phân biệt đối xử đối với người lao động nhập cư ở các quốc gia Vùng Vịnh lại quan trọng đối với toàn khu vực?
Trả lời: Người lao động nhập cư chiếm một tỷ lệ dân số rất lớn ở các quốc gia như UAE, Qatar, và Ả Rập Xê-út. Việc cải cách hệ thống kafala và chấm dứt phân biệt đối xử không chỉ là vấn đề nhân quyền cấp bách mà còn ảnh hưởng đến: (1) Danh tiếng quốc tế của khu vực. (2) Sự ổn định xã hội và gắn kết. (3) An sinh của hàng triệu gia đình ở các nước xuất khẩu lao động như Philippines, Bangladesh, Ấn Độ, và Nepal. (4) Thiết lập một tiêu chuẩn về sự tôn trọng và công bằng trong toàn khu vực MENA. Những cải cách gần đây ở Qatar trước FIFA World Cup 2022 cho thấy áp lực quốc tế có thể dẫn đến thay đổi.
Câu hỏi 5: Giáo dục có thực sự là giải pháp lâu dài khi xung đột chính trị vẫn đang diễn ra không?
Trả lời: Giáo dục là một giải pháp dài hạn và mang tính cấu trúc, nhưng nó phải song hành với nỗ lực giải quyết xung đột chính trị. Ngay cả trong thời kỳ xung đột, giáo dục có thể: (1) Bảo vệ thế hệ trẻ khỏi tuyên truyền cực đoan. (2) Duy trì kiến thức về sự cùng tồn tại hòa bình trong lịch sử. (3) Cung cấp các kỹ năng tư duy phản biện để phân tích xung đột một cách có phê phán. Các chương trình giáo dục khẩn cấp của UNHCR và UNICEF trong các trại tị nạn là minh chứng cho tầm quan trọng của giáo dục ngay cả trong hoàn cảnh khó khăn nhất. Tuy nhiên, hiệu quả tối đa của nó chỉ đạt được khi có một môi trường chính trị hỗ trợ hòa bình và công lý.
ISSUED BY THE EDITORIAL TEAM
This intelligence report is produced by Intelligence Equalization. It is verified by our global team to bridge information gaps under the supervision of Japanese and U.S. research partners to democratize access to knowledge.
The analysis continues.
Your brain is now in a highly synchronized state. Proceed to the next level.